عبور از توسعه سنتی؛ آغاز عصر اقتصاد داده‌محور در مشهد

تحولات شتابان اقتصادی، فناورانه و نهادی در دهه‌های اخیر نشان می‌دهد که اتکای صرف به الگوهای سنتی سیاست‌گذاری و سرمایه‌گذاری شهری، دیگر قادر به پاسخ‌گویی به پیچیدگی‌های محیط رقابتی امروز نیست. تجربه شهرهای پیشرو در عرصه توسعه شهری بیانگر آن است که تداوم رویکردهای متعارف، بدون بهره‌گیری از ابزارهای نوین تحلیل، حکمرانی و تأمین مالی، نه‌تنها موجب کاهش کارایی منابع می‌شود، بلکه فرصت‌های راهبردی خلق ارزش پایدار را نیز از میان می‌برد.

شهر مشهد به‌واسطه ماهیت زیارتی و سهم بالای بخش خدمات در ساختار تولید ناخالص شهری، دارای الگوی اقتصادی ویژه‌ای است که بخش قابل توجهی از فعالیت‌های آن بر محور حضور زائر و ارائه خدمات وابسته شکل گرفته است.

با این حال، استمرار این الگو در قالب‌های سنتی، بدون بازتعریف زنجیره ارزش خدمات زیارت، می‌تواند به پدیده‌هایی همچون اشباع بازار، افت بهره‌وری سرمایه، رقابت‌پذیری محدود و شکنندگی در برابر شوک‌های بیرونی منجر شود.

در ادبیات نوین اقتصاد شهری، «اقتصاد زیارت» به‌عنوان یک نظام چندبخشی و میان‌رشته‌ای شناخته می‌شود که از مدیریت هوشمند تجربه زائر و خدمات دیجیتال تا گردشگری سلامت، صنایع فرهنگی و خلاق، لجستیک شهری و زیرساخت‌های داده‌محور را در بر می‌گیرد.
مطالعات دانشگاهی معتبر، نشان می‌دهد که گذار از الگوی توسعه مبتنی بر سرمایه‌گذاری کالبدی به سمت الگوی توسعه مبتنی بر دارایی‌های نامشهود، نظیر سرمایه انسانی، زیرساخت‌های دانشی، فناوری‌های نرم و شبکه‌های نهادی، نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای تاب‌آوری اقتصادی شهرهای زیارتی دارد. این رویکرد، همسو با نظریه‌های جدید رشد درون‌زا و اقتصاد دانش‌بنیان، بر تقویت ظرفیت جذب نوآوری، یادگیری نهادی و هم‌افزایی بین بخش عمومی، خصوصی و دانشگاهی تأکید می‌کند.

در این چارچوب، به‌کارگیری مفاهیمی نظیر حکمرانی هوشمند شهری (Smart Urban Governance)، طراحی نظام یکپارچه مدیریت ذی‌نفعان، تحلیل کلان‌داده‌های رفتاری زائران، مدل‌های تأمین مالی ترکیبی (Blended Finance) و سازوکارهای مشارکت عمومی ـ خصوصی، از الزامات اساسی بازطراحی سیاست‌های سرمایه‌گذاری شهری محسوب می‌شود. سرمایه‌گذاری اثربخش در شرایط کنونی، دیگر به معنای افزایش صرف پروژه‌های فیزیکی نیست، بلکه مستلزم تعریف سبد پروژه‌های پیشران با بازده اجتماعی قابل سنجش، اثرگذاری میان‌مدت بر بهره‌وری کل عوامل تولید و توان خلق مزیت رقابتی پایدار است.

توسعه پلتفرم‌های هوشمند خدمات زائر، استقرار مراکز نوآوری تخصصی در حوزه گردشگری سلامت و خدمات زیارت، و پیاده‌سازی نظام ارزیابی عملکرد مبتنی بر شاخص‌های اقتصاد شهری و شاخص‌های پایداری، می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک اکوسیستم پویا و دانش‌بنیان را در مشهد فراهم سازد.

آینده اقتصاد این شهر، در گرو عبور آگاهانه از رویکردهای سنتی و حرکت به سوی سیاست‌گذاری شواهد‌محور، فناورانه و آینده‌نگر است؛ رویکردی که بتواند ساختار خدماتی موجود را به یک نظام رقابت‌پذیر، تاب‌آور و ارزش‌آفرین در مقیاس ملی ارتقا دهد.

* احمد آذرکیش، فعال حوزه اقتصاد